“Ernstige vernietiging of aantasting van de natuur die als ecocide kan worden aangemerkt, kan zowel in vredestijd als in oorlogstijd plaatsvinden. Het is noodzakelijk om dit begrip wettelijk vast te leggen…”
~ Resolutie 2477, aangenomen op 25 januari 2023.

“De natuur is altijd een stille getuige en slachtoffer van deze oorlog.”
~Yuliia Ovchynnykova, parlementslid, Oekraïne.

Deze week heeft de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa (PACE) in Straatsburg met overweldigende meerderheid gestemd voor de aanneming van resolutie 2477 en aanbeveling 2246, waarin beide wordt opgeroepen tot erkenning van ecocide, op basis van een onlangs gepubliceerd rapport van haar Commissie voor Sociale Zaken, Gezondheid en Duurzame Ontwikkeling over de milieueffecten van gewapende conflicten. In het rapport, ingediend door rapporteur John Howell (VK, Europese Conservatieven), wordt gesteld dat„veelzijdige, ernstige, langdurige en grotendeels onomkeerbare“ milieuschade als gevolg van gewapende conflicten „niet alleen ecosystemen treft, maar ook de menselijke gezondheid buiten het conflictgebied en lang nadat het conflict is beëindigd. Het mensenrecht op leven en op een gezond milieu wordt hierdoor ondermijnd.“

In de resolutie wordt een beroep gedaan op de 46 lidstaten van de Raad om „op nationaal, Europees en internationaal niveau een rechtskader op te bouwen en te versterken voor een betere bescherming van het milieu in gewapende conflicten”, onder meer door „hun wetgeving aan te passen om ecocide strafbaar te stellen en effectief te vervolgen, en door concrete stappen te ondernemen om het Statuut van Rome van het Internationaal Strafhof te wijzigen teneinde ecocide als nieuw misdrijf op te nemen”.

Hoewel de PACE, in tegenstelling tot het Europees Parlement, geen wetgevend orgaan is, geeft deze resolutie een enorme impuls aan het wereldwijde initiatief om ecocide bij het Internationaal Strafhof te erkennen.

Het conflict in Oekraïne en verder

De directe aanleiding voor de resolutie is duidelijk: Oekraïne heeft het afgelopen jaar als gevolg van Russische aanvallen in vele vormen ernstige milieuschade opgelopen, variërend van„grootschalige bosbranden“tot„met benzine vervuilde landbouwvelden en rivieren waar vissen zijn gestikt onder olievlekken“(zoals gemeld in Time, 18/10/22). Een rapport van het UNEP„toont aan dat Oekraïne, dat al gebukt gaat onder een hele reeks historische milieu-uitdagingen, nu wordt geconfronteerd met een verergerde, multidimensionale milieucrisis die bestaande problemen heeft verergerd of nieuwe heeft toegevoegd [...] in verband met chemicaliën, munitie en militair materieel, de aanwezigheid van een reeks verontreinigende stoffen die tijdens de actieve fase van het conflict nog steeds vrijkomen, schade aan brandstofopslagfaciliteiten, industriële infrastructuur, essentiële infrastructuur zoals water-, energie- en afvalbeheersystemen, stedelijke gebieden, landbouw- en natuurgebieden. Voor de beoordeling van dergelijke schade zijn talrijke complexe methoden nodig om de gevolgen vast te stellen en herstelmaatregelen te plannen.”(De milieueffecten van het conflict in Oekraïne: een voorlopig overzicht, UNEP oktober 2022)

In de resolutie van de Raad van Europa wordt benadruktdat er „belangrijke lacunes blijven bestaan in de bescherming van het milieu in de context van gewapende conflicten en de nasleep daarvan”. De bestaande rechtsinstrumenten vertonen tekortkomingen wat betreft de universaliteit van de ratificaties, de precisie van de gebruikte termen (zoals bij het omschrijven van „wijdverspreide, langdurige of ernstige gevolgen“), een alomvattende dekking van strafbare feiten en een voldoende breed toepassingsgebied. Bovendien ontbreekt er ook een permanent internationaal mechanisme om inbreuken op de wetgeving te controleren en schadeclaims voor milieuschade te behandelen.”

In de resolutie spreekt de Vergadering haar steun uit voor de vastlegging van ecocide als strafbaar feit op nationaal en internationaal niveau:„Ernstige vernietiging of aantasting van de natuur die als ecocide kan worden aangemerkt, kan zowel in vredestijd als in oorlogstijd plaatsvinden. Het is noodzakelijk om dit begrip vast te leggen in zowel de nationale wetgeving, voor zover van toepassing, als in het internationaal recht.”

De resolutie werd vanuit de zaal hartstochtelijk gesteund door een aantal parlementsleden van alle politieke stromingen, waaronder het Oekraïense parlementslid Yuliia Ovchynnykova, die de rol van de Raad van Europa omschreef als „bewaker van de mensenrechten en de rechtsstaat in vredes- en oorlogstijd”.

Rapporteur John Howell legde uit dat het rapport ook ingaat op kwesties die in bredere zin relevant zijn, niet alleen in de context van Oekraïne, en andere sprekers wezen op voorbeelden van de uiterst langdurige milieugevolgen van oorlog elders, van de nog steeds voelbare gevolgen van het gebruik van Agent Orange in Vietnam in de jaren zestig (waarnaar de oorspronkelijke term „ecocide“ verwees) tot de vervuiling door uranium in Zuid-Irak na de Golfoorlog van 1991.

Het besluit werd zonder bezwaren aangenomen.

De bijbehorende aanbeveling aan het Comité van Ministers van de Raad van Europa bevatte de volgende oproepen:

„[Om] ervoor te zorgen dat het herziene Verdrag van de Raad van Europa inzake de bescherming van het milieu door middel van het strafrecht (ETS nr. 172) ook van toepassing is in de context van gewapende conflicten, oorlogstijd of bezetting, en ecocide omvat;

„[De] lidstaten op te roepen hun wetgeving aan te passen om ecocide strafbaar te stellen en effectief te vervolgen [...] en concrete stappen te ondernemen om een wijziging van het Statuut van Rome van het Internationaal Strafhof voor te stellen, teneinde ecocide als nieuw misdrijf op te nemen;”

Ook deze aanbeveling werd zonder bezwaren aangenomen.

Het valt te verwachten dat dit resultaat een stimulerend effect zal hebben op de lopende discussies binnen de EU over de herziening van de richtlijn inzake de bescherming van het milieu door middel van het strafrecht.

Ook het vermelden waard is dat de Raad van het Europees Rechtsinstituut (ELI) onlangs een modelwet inzake ecocide heeft aangenomen, die is opgesteld voor de EU-context. In februari zal de bredere ledenkring van het ELI over deze modelwet stemmen.

_________________EINDE________________

*De Raad van Europa is de internationale organisatie met 46 lidstaten die ten grondslag ligt aan het Europees Verdrag (en het Hof) voor de Rechten van de Mens; deze organisatie moet niet worden verward met het Europees Parlement. De Raad van Europa bestaat uit een Comité van Ministers (bestaande uit de ministers van Buitenlandse Zaken van de lidstaten) en een Parlementaire Vergadering, die is samengesteld uit parlementsleden uit de lidstaten, ingedeeld in hun politieke fracties.