Deze gastblog is geschreven door Mitch Holson, een fotojournalist en filmmaker die verslag doet van conflicten, het klimaat en het hoge noorden.

Uitzicht over de Førdefjord. Bron: Arild Finne Nybø via Flickr.

In 2015 heeft Noorwegen een mijnbouwbedrijf toestemming gegeven om 250 miljoen ton industrieel afval in een van zijn eigen fjorden te lozen.

Nordic Mining zou mineralen winnen uit de Engebø-mijn en het afval, ook wel ‘tailings’ genoemd, rechtstreeks in de Førdefjord storten – een van de beschermde nationale zalmfjorden van het land en een paaiplaats voor kabeljauw, die de open zee met een beschermde rivier verbindt.

Toen een rechtszaak die was aangespannen door Friends of the Earth Noorwegen het besluit van de regering met succes aanvocht, werd verwacht dat de lozing van afval door de mijn onmiddellijk zou worden stopgezet. In plaats daarvan stond het Ministerie van Klimaat en Milieu Engebø toe om door te gaan met het storten van residuen in de Førdefjord terwijl een nieuwe vergunningaanvraag in behandeling was. Een jaar later, terwijl de residuen nog steeds worden geloosd, heeft het Noorse Milieuagentschap aanbevolen om een tijdelijke vergunning voor nog eens drie jaar te verlenen.

Een paar honderd kilometer verder naar het noorden beschikt een Canadees mijnbouwbedrijf, Blue Moon Metals, over een lozingsvergunning om 30 miljoen ton mijnafval in de Repparfjord te storten ten behoeve van zijn Nussir-koper-zilver-goudmijn. Een parlementaire stemming in 2025 om die vergunning in te trekken, mislukte met 80 tegen 21 stemmen, waardoor de vergunning onverminderd van kracht bleef.

Dit illustreert hoe handhaving er in Noorwegen uitziet en legt een destructieve schaduwzijde bloot die schuilgaat achter een algemeen aanvaarde reputatie op het gebied van milieubehoud. Noorwegen is een van de slechts vier landen ter wereld die nog steeds toestaan dat mijnafval in onderwatergebieden wordt gedumpt, samen met Papoea-Nieuw-Guinea, Indonesië en Turkije (twee andere landen – Griekenland en Frankrijk – hebben onlangs een einde gemaakt aan deze praktijk). Nog schokkender is dat Noorwegen een van de slechts twee landen is die nog steeds een actief regelgevingskader handhaaft om nieuwe vergunningen voor toekomstige stortingen af te geven.

Hoewel deze praktijk op bijna wereldwijde weerstand stuit, blijft de staat volhouden dat deze methode de minste ecologische en sociale schade veroorzaakt – de „beste beschikbare techniek“. De mijnen van Engebø en Nussir laten zien dat het Noorse rechtsstelsel zo is opgezet dat het elke aanvechting van milieubedreigend gedrag kan opvangen. Een bindend strafrechtelijk kader voor ecocide zou eindelijk deze kloof kunnen dichten tussen de schijn van de wet en haar beschermende functie.

Argumenten voor de opslag van mijnafval op de zeebodem

Het overgrote deel van het wereldwijde mijnafval wordt gestort in afvalbekkens op het land; slechts 16 van de 2.500 industriële mijnen wereldwijd maken gebruik van storting in zee. Daarnaast kiezen sommige mijnen ervoor om hun afval terug te vullen, een proces waarbij ondergrondse holtes worden opgevuld die zijn ontstaan bij de winning van het erts. Deze methoden zijn niet zonder risico. Zo kunnen afvalbekkens bijvoorbeeld bezwijken – wat ook daadwerkelijk gebeurt, gemiddeld bijna vijf keer per jaar. Dit, in combinatie met andere gevolgen, wordt door de Noorse staat aangegrepen om de steun voor onderzeese alternatieven te versterken.

Het onderzoek naar de langetermijneffecten van onderzeese afvalstortplaatsen blijft echter uiterst beperkt, waarbij aanzienlijke wetenschappelijke hiaten een duidelijk inzicht in de mogelijke gevolgen bemoeilijken. Er bestaat momenteel geen internationaal overeengekomen, gestandaardiseerde test voor het uitlogen van metalen in fjordomgevingen, noch zijn er vastgestelde drempelwaarden voor deze metalen, wat een belangrijk punt van zorg is voor milieu-ngo’s en inheemse gemeenschappen. Vanwege dit beperkte onderzoek kan Noorwegen een voorzichtig positief standpunt innemen, waarbij het deze onzekerheden erkent en tegelijkertijd de mogelijke risico’s bagatelliseert.

De „beste beschikbare techniek“?

Ondanks de duidelijke bedreiging die het storten van afval op de zeebodem vormt, baseren de regering en de mijnbouwbedrijven hun beslissingen op wetenschappelijke argumenten en regelgeving, waarbij ze beweren dat het storten in zee de zogenaamde „beste beschikbare techniek“ (BBT) is. De term vindt zijn oorsprong in de wereld van de milieuregelgeving en verwijst naar de beste praktijken om milieuschade tot een minimum te beperken. Hoe komt Noorwegen er dan mee weg om deze term te gebruiken om zo’n risicovolle praktijk te beschrijven?

Hoewel Noorwegen geen lidstaat van de EU is, maakt het wel deel uit van de Europese Economische Ruimte (EER), een samenwerkingsverband dat bestaat uit alle EU-lidstaten en drie leden van de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA). Door deze regeling wordt Noorwegen betrokken bij het overleg over Europese normen op het gebied van milieugezondheid en is het wettelijk verplicht om het grootste deel van de EU-milieuwetgeving over te nemen.

Hoe Noorwegen deze wetgeving interpreteert en uitvoert, blijft echter deels een nationale aangelegenheid, wat ruimte biedt voor flexibiliteit bij de binnenlandse handhaving. Dit komt duidelijk naar voren wanneer de staat toestaat dat mijnafval in de oceaan wordt geloosd, een interpretatie van de EU-Kaderrichtlijn Water en de EU-richtlijn inzake mijnafval. Op deze manier kan Noorwegen zich aansluiten bij en belangrijke milieuwetgeving overnemen, maar behoudt het volledige autonomie om te handelen op een manier die aansluit bij de binnenlandse wensen.

Protesten tegen de Engebø-mijn, 2022. Bron: Amanda Iversen Orlich.

Het lidmaatschap van de EER zet Noorwegen onder druk om aan te tonen dat de lozing van mijnafval op zee in overeenstemming is met de EU-normen. Maar het beperkte inzicht in de langetermijngevolgen van mijnafval op zee voor het mariene milieu zorgt voor een grijs gebied dat kan worden uitgebuit.

De Europese Commissie, de uitvoerende tak van de EU, heeft in 2009 een referentiedocument over de beste beschikbare technieken (BREF) gepubliceerd, waarin wordt gedefinieerd wat als een BAT geldt. Omdat het standpunt van Noorwegen op basis van interpretatie alleen betwistbaar is, hebben Noorse belanghebbenden gelobbyd om de lozing van mijnafval via onderzeese leidingen in deze publicatie op te nemen. Dit is niet omdat het hen in staat zou stellen om onderzeese afvoer van mijnafval toe te passen, maar omdat het de praktijk zou legitimeren, waardoor Noorwegen de methode zou kunnen omschrijven als zijnde in overeenstemming met milieunormen op EU-niveau, in plaats van simpelweg gebruik te maken van een maas in de wet.

Het is dan ook geen verrassing dat de EU weigerde het voorstel van Noorwegen te erkennen, onder verwijzing naar onvoldoende onderzoek naar de gevolgen van het storten van mijnafval in de oceaan. Tot op heden is er in geen enkel later BAT-document formeel melding gemaakt van het onderzee storten van mijnafval. Toch blijft Noorwegen de term „BAT“ gebruiken, waarmee het stilletjes de legitimiteit overneemt die het tweemaal is ontzegd.

Pleidooi voor wetgeving inzake ecocide

Het huidige rechtssysteem van Noorwegen stelt het land in staat om aan de procedurele vereisten te voldoen en te voorkomen dat het ooit het door het land gewenste resultaat in gevaar brengt, ondanks het feit dat het grote milieuschade veroorzaakt. Juist op dit punt zou de invoering van het strafbare feit ‘ecocide’ een doorbraak kunnen betekenen.

Onafhankelijk panel van deskundigen voor de definitie van ecocide, 2021.

In een juridische definitie die in 2021 door een onafhankelijk panel van deskundigen werd opgesteld, wordt ecocide omschreven als „ernstige en ofwel wijdverspreide, ofwel langdurige schade aan het milieu”. Met andere woorden: ecocide stelt handelingen strafbaar die tot de ernstigste schade aan de natuur kunnen leiden.

De meeste milieuregelgeving werkt door specifieke schadelijke methoden per sector aan banden te leggen. De wetgeving inzake ecocide hanteert een andere benadering: deze richt zich op de omvang van de daaruit voortvloeiende schade, niet op de methode die deze heeft veroorzaakt. Dit betekent dat besluitvormers de milieugevolgen rechtstreeks moeten afwegen, ongeacht welke activiteit zij reguleren. Dat is vooral van belang bij nieuwe of nog slecht begrepen praktijken, waarbij het risico voor ecosystemen al duidelijk is, maar de wetenschap of wetgeving nog geen gelijke tred heeft gehouden. Wetgeving inzake ecocide kan risico’s beperken waar regelgeving dat niet kan.

Een nationaal kader voor ecocide zou een einde kunnen maken aan de onduidelijkheid die regeringen momenteel in staat stelt om tijdens een lopende rechtszaak het storten van afval voort te zetten, en zou wettelijke drempels kunnen vaststellen voor schade door mijnafval, ongeacht de opzet. Bovendien zou het de rechten van de Sámi kunnen beschermen door over te stappen van een raadplegingsmodel naar een model met daadwerkelijke strafrechtelijke aansprakelijkheid.

Wat ooit als een marginale gedachte werd beschouwd, namelijk het strafbaar stellen van grootschalige vernietiging van ecosystemen, is inmiddels stevig in de mainstream doorgedrongen. Over de hele wereld wordt wetgeving inzake ecocide besproken, voorgesteld en aangenomen. Frankrijk, België, Azerbeidzjan en Mauritius hebben de afgelopen jaren nationale wetten inzake ecocide ingevoerd. Wereldwijd zijn er nog meer dan vijftien landen, zoals Peru, Brazilië, India, Schotland en de Filippijnen, die wetsvoorstellen inzake ecocide in behandeling hebben.

Deze verschuiving zet zich met name in de hele EU door. De richtlijn inzake milieucriminaliteit van 2024 voorziet in strengere strafrechtelijke sancties voor ernstige milieuschade, waaronder een nieuwe categorie van strafbare feiten die „vergelijkbaar zijn met ecocide”. Terwijl Europa in hoog tempo toewerkt naar aansprakelijkheid en afschrikking voor ecocide, dreigt Noorwegen nu een uitzondering te worden.

Als partij bij het Statuut van Rome van het Internationaal Strafhof zou Noorwegen ook het formele voorstel van Vanuatu, Fiji en Samoa kunnen steunen om ecocide aan de bevoegdheden van het Hof toe te voegen.

Noorwegen moet vooruitgang boeken

Ik ben geen Noor, ik ben Amerikaan. Mijn uitgangspunt ten aanzien van machtsstructuren, met name regeringen, is er een van diepe scepsis. Met Engebø en Nussir als twee voorbeelden van uitgestelde gerechtigheid waarvan ik zelf getuige ben geweest, begin ik echo’s van mijn eigen land te herkennen op een plek waar ik vroeger inspiratie putte voor milieubehoud.

Noorwegen heeft dringend behoefte aan beschermingsmaatregelen, zoals wetgeving tegen ecocide, om de ergste schade aan ecosystemen te voorkomen; anders loopt het het risico steeds verder af te dwalen van zijn rol als beschermer van de natuur, die het met veel inspanning heeft weten te behouden. Ik vrees dat, zonder deze vooruitgang, collectief afwachten een vorm van bestuur zal worden in Noorwegen.